Leerdoelen? Onzin! Ongeacht of ze SMART zijn.

Gedachten
De kracht van gedachten
16 februari 2017
Leerdoelen zijn onzin

Sinds twee decennia dat ik in het onderwijs werkzaam ben, heb ik te maken met leerdoelen voor mijn studenten. Als docent stellen we leerdoelen op en studenten moeten ze zelf ook formuleren. Ze worden hier doorgaans niet blij van en er is een heuse handel in leerdoelen ontstaan. Een voorbeeld (uit mijn eigen onderwijspraktijk) van een SMART persoonlijk leerdoel van een student: “Als ik dadelijk een baan heb wil ik meer verantwoordelijkheid nemen en net iets meer doen dan normaal. Ik zal hard werken en hier vandaag mee beginnen”. Voel je het gezwoeg van de student om een dergelijk (verplicht) leerdoel te formuleren? Ik heb me vaak afgevraagd wat er aan de hand is met die leerdoelen en waarom er zo veel onvrede over bestaat. Ik doe hier een poging om het te verklaren.

Leerdoelen versus ontwikkeldoelen

Laat ik ermee beginnen dat leren niet hetzelfde is als persoonlijke ontwikkeling. Leerdoelen mogen daarom niet verward worden met ontwikkeldoelen. Zoals ik in eerdere blogs al heb aangegeven is ontwikkeling de uitkomst van drie met elkaar samenhangende breinactiviteiten, te weten leren, denken en werken. Leren is het open staan voor en kunnen verwerken van nieuwe informatie en inzichten. Denken is het integreren van deze nieuwe informatie met in het hoofd reeds aanwezige informatie. Dit leidt tot (nieuwe) kennis. Werken tot slot is het productief maken van deze kennis. Ten onrechte worden leerdoelen gelijkgesteld aan ontwikkeldoelen. Leren is een noodzakelijke voorwaarde om het denken en werken te kunnen verbeteren. Om je te kunnen ontwikkelen. Leren is dus geen synoniem voor ontwikkelen! Helaas wordt dit in de onderwijs- en werkpraktijk vaak niet onderkend.

 

Leren plannen

Mijn tweede probleem is dat leerdoelen veronderstellen dat je leren kunt plannen (dat is overigens iets anders dan dat je plannen kunt leren). Leren valt in de praktijk echter verdraaid lastig te plannen. Kan ik iemand dwingen om op een bepaald moment, bijvoorbeeld tijdens een les of een cursus, open te staan voor nieuwe inzichten of nieuwsgierig te zijn? Dat kan niet. Je kunt hoogstens een context creëren waarin het leren wordt vergemakkelijkt of wordt gestimuleerd. Door bijvoorbeeld een setting te creëren waarin iemand zich veilig of vertrouwd voelt. Dan heb ik het dus over de voorwaarden waaronder het leren mogelijk wordt gemaakt. Dat is iets anders dan iemands brein op moment x ‘open te zetten’ voor nieuwe informatie. Leren kan op alle momenten gebeuren, ongepland, onbewust, onbedoeld. Dat is iets heel anders dan ‘gepland’.

 

SMART

Ook het SMART maken van doelen stuit vaak op weerstand. In zijn boek ‘De succesillusie’ geeft Richard Engelfriet aan dat het concept SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden) berust op onzin. Uit Amerikaans onderzoek, dat overigens nooit heeft plaatsgevonden (!), zou blijken dat studenten die smart doelen formuleerden in de praktijk meer succes hadden. Zoals gezegd heeft het onderzoek nooit plaatsgevonden en is de claim om vooral smart te formuleren wetenschappelijke onzin. Het leidt niet tot aantoonbaar meer leersucces. Je zou hoogstens kunnen zeggen dat je voor een bepaalde periode nieuwe informatie op een bepaald gebied tot je zou willen nemen en waarom je dat zou willen. Vooral ook in relatie tot het denken en werken. Leren om het leren zelf heeft immers niet zoveel waarde.

 

Context belangrijk

Ontwikkelen als uitkomst van de drie eerdergenoemde breinactiviteiten leren, denken en werken is een proces dat vaak ongepland en onbedoeld tot stand komt. Het bieden van een context waarin mensen zich ontwikkelen, bijvoorbeeld een klaslokaal of cursusdag, kunnen een basis vormen waarbinnen dat ontwikkelen gestalte krijgt. Laten we ons op die vruchtbare context focussen. Wel met dien verstande dat de gemiddelde les- of cursuslocatie doorgaans niet de meest inspirerende setting vormt voor het ontwikkelende brein. Verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat het leerrendement van zittend en luisterend je lesdag doorbrengen (onduidelijk is of hiermee ook ontwikkelrendement wordt bedoeld) schrikbarend laag is. Het ligt ergens tussen de nul en tien procent.

 

Persoonlijke ontwikkeling

Mijn tips: plan niet datgene wat niet te plannen is, namelijk persoonlijke ontwikkeling. Laat leerdoelen als onderdeel van dat ontwikkelen gewoon los. Leerdoelen vormen in de praktijk vaak een rechtvaardiging voor accrediterende instanties. En dat kost alleen maar tijd en levert niemand iets op. Studenten niet. Docenten niet. Realiseer je dat verplichte rechtvaardiging ontstaat als vertrouwen ontbreekt. En dat zegt veel over ons systeem. Het formuleren van leerdoelen leidt daarnaast ook nog eens tot een vals gevoel van beheersing van het ontwikkelproces. Veel instituten gebruiken ook wel de term leerproces. Ten onrechte. Wat is leerproces waard als het niet in samenhang wordt bezien met het denkproces en werkproces? Heeft iemand die goed kan ‘stampen’ en een zes heeft behaald voor een toets zich ook echt ontwikkeld? Ik denk het niet! Er is wel onderwijsrendement, want geslaagd, maar geen ontwikkelrendement. En juist voor dat laatste dienen we ons in te spannen toch?

 

Geluksgevoel

Laat ook dat smart gewoon eens los. SMART als voorwaarde voor succes is een fictie. Nog nooit is het succes van SMART doelen aangetoond. Laat het los. Daar wordt iedereen gelukkiger van. En laat gelukkig zijn nu net vruchtbare grond zijn om je te kunnen ontwikkelen! En persoonlijke ontwikkeling leidt weer tot een groter geluksgevoel. Laten we tevens eens met elkaar afspreken wat persoonlijke ontwikkeling nu echt inhoudt. Het is echt iets anders dan leren. Het is juist de combinatie van dat leren met denken en werken dat leidt tot ontwikkeling.

 

Kort en goed. Laten we ons inspannen voor oprechte persoonlijke ontwikkeling. Dat vereist een gemeenschappelijke taal en dus geen valse synoniemen voor ontwikkeling. Mijn studenten hebben al twee decennia gelijk. SMART leerdoelen zijn onmogelijk. Ik denk dat ze intuïtief aanvoelen dat het namelijk maar over een klein deel van hun persoonlijke ontwikkeling gaat. En die laat zich slecht plannen. We hebben alleen invloed op de context van die ontwikkeling. Laten we ons daarop focussen. Ik wens je veel persoonlijke ontwikkeling toe. Begin met leren!